Vliegenzwam

Latijnse naam: Amantia muscaria
Familie Agaricaceae

Geografische Verspreiding: Wereldwijd
Groeiplaatsen: naald- en loofbossen, op zure bodem
Botanische omschrijving: 5 tot 30 cm hoge zwam; witte stengel; 1 tot 5 centimeter doorsnee; tot 20 cm brede rode hoed met witte stippen; roomwit sporenstof
Gebruikte delen: de hoed

De vliegenzwam is zeker de bekendste paddestoel en spreekt erg tot de verbeelding. Zij komt bijna over heel de wereld voor en in vele landen speelde zij in de plaatselijke culturen een rol als hallucinogeen. Het is mogelijk dat de vliegenzwam aan haar naam komt omdat ze door melk gemengd, als vliegenvergif werd gebruikt. Het is echter ook mogelijk dat de naam slaat op het feit dat gebruik van de zwam mensen deed 'vliegen'.

In de Rig-veda en de Atharva-veda, de twee heilige boeken van de oude Ariërs in India, wordt uitgebreid melding gemaakt van Soma, Soma is de naam van een plant en van een drank van deze plant bereid, alsook de naam van een maangod - wat opvallend is, aangezien tenminste in onze contreien de maan overwegend met godinnen of het zogenaamde 'vrouwelijke principe' geassocieerd wordt. "Soma zorgde voor een extatische éénwording met het eeuwige en het goddelijke, schonk visioenen van de werkelijke, hemelse wereld, verschafte paradijselijk genot, maakte onsterfelijk en onverslaanbaar, stimuleerde kunst, poëzie en creativiteit, bevorderde vruchtbaarheid, en verhoogde de blissful delights of love", lezen we in Christians Rätsch' Dictionairy of Sacred and Magical Plants. Welke plant soma precies was, is niet helemaal zeker maar de vliegenzwam is in ieder geval de door specialisten meest voorgedragen kandidaat.

Er zijn in ieder geval goede aanwijzingen voor, zoals de nadruk in de Rig-veda op het urineren van de soma. Muscimol, de belangrijkste stof in de vliegenzwam, wordt namelijk haast integraal, onveranderd en gefilterd via de urine weer uitgescheiden. In verschillende culturen werd daarom deze urine weer gerecycleerd, met andere woorden; gedronken. Hoe weerzinwekkend het voor sommigen ook mag klinken: drinken van muscimolrijke urine is gezonder dan het eten van de hele paddestoel.

Ook sjamanen/shamanen in Siberië staan bekend om hun gebruik van de vliegenzwam. Verder speelde de vliegenzwam een rol bij de Hindoes, de Noord-Amerikaanse Indianen en de Egyptenaren. Deze laatsten noemden vliegenzwam "ravenbrood", een naam die Europese bevolkingsgroepen werd overgenomen. Volgens een legende van de oude Germanen groeiden vliegenzwammen daar waar het schuim van Odin's paard Sleipnir op de grond viel. De naam ravenbrood werd dan in verband gebracht met Odins twee alwetende raven: Hugin en Munin. Zelfs het Christendom wordt in verband gebracht met de vliegenzwam door John Allegro in the Sacred Mushroom and the Cross. Allegro maakte deel uit van de groep wetenschappers die de Dode-Zeerollen onderzocht en vertaalde. Volgens de auteur was de Christelijke kerk oorspronkelijk een een cultus waarin de vliegenzwam een centrale positie innam.

De belangrijkste stoffen die in vliegenzwam voorkomen zijn iboteenzuur, muscimol, muscazone en muscarine. Muscarine is, in tegenstelling tot wat vroeger werd gedacht, niet de belangrijkste hallucinogene stof. Het is wel het belangrijkste vergif, maar het verdwijnt grotendeels uit de paddestoel als deze wordt gedroogd. Iboteenzuur zet zich bij droging om in muscimol en die stof bepaalt voor het grootste deel de hallucinogene werking van gedroogde vliegenzwam. Muscazone heeft een vergelijkbare, maar zwakkere werking dan muscimol.

In veel boeken krijgt de vliegnzwam steevast een eervolle vermelding als giftige plant. Toch is hij niet zo extreem giftig als vaak wordt aangenomen. Een vliegenzwamvergiftiging heeft zo goed als nooit een dodelijke afloop. Bovendien verdwijnt de meest giftige stof muscarine bij droging uit de paddestoel. Wanneer men vliegenzwammen laat drogen, moeten ze, net als psilo's, ver uit elkaar worden gelegd omdat er mogelijk maden in zitten. Gezien de toch wel reëele giftigheid is het waarschijnlijk wat chaotische verloop van een vliegenzwamtrip is het zaak nooit met grote hoeveelheden te beginnen. Je moet aanvankelijk zeker niet meer dan een halve paddestoel van gemiddelde grootte verorberen om zo inzicht te verkrijgen op de individuele tolerantie. Je moet er ook op rekenen dat je je eerst wat onwel voelt en dat je misschien moet braken.

De meeste mensen die ik voor dit boek ondervroeg hadden enkel ervaring met relatief kleine doses vliegenzwam, waarbij ze slechts "een begin van trippen" meemaakten en de specifieke werking van vliegenzwam zich niet duidelijk onderscheide van die van sommige andere hallucinogenen. Daarom citeer ik uit Gotliebs Legal Highs: "De effecten variëren naargelang het individu, de herkomst van de paddestoel en de dosis. Het gebruikelijke patroon is duizeligheid, spiertrekkingen en mogelijke misselijkheid na dertig minuten, gevolgd door verdoofdheid van de voeten en een geïntensiveerde geluidswaarneming. Hierna voelt men zich opgewekt, met sterke gevoelens van energie en kracht. Hallucinaties en vervormingen met betrekking tot de grootte van voorwerpen komt vaak voor. De hele ervaring duurt zo'n vijf tot zes uur."

Rätsch, in zijn Dictionary of Sacred and Magical Plants, wijst er wel op dat rapporten van vliegenzwamervaringen een nogal contradictisch beeld geven van de effecten.

Wanneer je vliegenzwam wilt gebruiken, is het zeer belangrijk dat je de paddestoel goed identificeert. Er zijn namelijk amanitasoorten, zoals de panter-amaniet, die sterk op de vliegenzwam kunnen lijken maar die wel degelijk dodelijk zijn vanwege een hoger muscarinegehalte. Een uitgebreide en goed geillustreerde paddestoelengids komt hierbij van pas.

Wanneer je vliegenzwam gebruikt moet je wel op bijwerkingen rekenen. Razernij en agressief gedrag zouden zulke bijwerkingen kunnen zijn - het wangedrag van de Vikingen werd er zelfs voor een deel aan geweten. Volgens de Siberische Koyaks kunnen enkele eetlepels vet, olie en boter helpen bij ongewenste effecten. Anderen bevelen vodka aan. In The Sacred Mushroom and the Cross wordt door de auteur geopperd dat het laatste boek uit de bijbel, de Apokalyps, door Johannes geschreven zou zijn onder invloed van vliegenzwam. De beweringen van Allegro laat ik voor wat ze zijn, maar zijn opmerking over de Apokalyps leidt me tot het geven van een toeristische tip. In Eben-Emael, tussen Tongeren en Maastricht, bevindt zich het bijzonder indrukwekkende Silex-museum, een toren gebouwd op basis van aanwijzingen in de Apokalyps. Een bezoek hieraan is ongetwijfeld geestverruimender dan welke banale drugservaring ook.

Amanita muscaria Gemakkelijk herkenbaar. Paddestoel van het geslacht Amanita met scharlakenrode hoed, wit gevlekt. Vlekken onstaan door uiteen gescheurd wit vlies, dat hoed en steel om gaf in jeugdige toestand. Witteplaatjes. Zeer giftig. Zeer algemeen, vooral op zure grond onder of bij een berk en den. Groeit in oktober.

 

©1996 -2009